Το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύει τη δημιουργική έκφραση, διασφαλίζοντας τα δικαιώματα των δημιουργών και ενισχύοντας την πολιτιστική ανάπτυξη. Στην Κύπρο, το νομοθετικό πλαίσιο της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελείται από μια σειρά νόμων και διεθνών συμβάσεων που εναρμονίζουν το κυπριακό δίκαιο με το ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο, με βασικό θεμέλιο τον Νόμο 59/1976.
Πρωτογενείς Νομοθεσίες
Μέχρι το 1976, ο
νόμος περί πνευματικής ιδιοκτησίας που εφαρμοζόταν στην Κύπρο ήταν ο Νόμος
Πνευματικής Ιδιοκτησίας του Ηνωμένου Βασιλείου του 1911, ο οποίος παρέμεινε σε
ισχύ βάσει των διατάξεων του Κυπριακού Συντάγματος. Το 1976, η Κύπρος ψήφισε
τον πρώτο της νόμο περί πνευματικής ιδιοκτησίας, ο οποίος υπήρξε αντικείμενο
σειράς τροποποιήσεων από τότε.
Νόμος
59/1976: Βασικός
νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία – Ο θεμελιώδης νόμος που διέπει την
πνευματική ιδιοκτησία στην Κύπρο.
Νόμος 65(I)/2017: Σχετικά με τη συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων – Καθορίζει το νομικό πλαίσιο για την οργάνωση και τη λειτουργία των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης στην Κύπρο.
Προστασία Πνευματικών Δικαιωμάτων
Βασικές Αρχές
Η προστασία των
έργων πνευματικής ιδιοκτησίας ισχύει αυτομάτως από τη στιγμή της δημιουργίας,
χωρίς ανάγκη εγγραφής ή άλλης διαδικασίας.
Για να
προστατευτεί ένα έργο από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, πρέπει να
πληροί ορισμένα κριτήρια, με βασικότερο την πρωτοτυπία. Η πρωτοτυπία σημαίνει
ότι το έργο αποτελεί αποτέλεσμα της προσωπικής δημιουργικής προσπάθειας του
δημιουργού και δεν είναι απλή αντιγραφή ή αναπαραγωγή έργου άλλου προσώπου.
Δεν απαιτείται να
είναι εξαιρετικά δημιουργικό ή να περιλαμβάνει καινοτόμες ιδέες αρκεί να φέρει αποτύπωμα
της προσωπικής σφραγίδας του δημιουργού.
Πέρα από την
πρωτοτυπία, βασική προϋπόθεση για την παροχή νομικής προστασίας είναι η
αποτύπωση του έργου σε κάποιο υλικό μέσο (fixation). Το έργο πρέπει να έχει ενσωματωθεί με οποιονδήποτε τρόπο, ώστε να
αποκτήσει συγκεκριμένη μορφή και να μπορεί να προστατευθεί. Για τον λόγο αυτό,
τα προφορικά έργα παρουσιάζουν ιδιαίτερες δυσκολίες ως προς την προστασία
τους..
Άλλη θεμελιώδης αρχή του κυπριακού δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ότι προστατεύεται μόνο η μορφή του έργου και όχι η υποκείμενη ιδέα. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 3(3)(α) του Νόμου 59/1976, η προστασία δεν εκτείνεται σε ιδέες, διαδικασίες, συστήματα, μεθόδους, μεθόδους λειτουργίας, αρχές ή έννοιες που περιλαμβάνονται στο έργο.
Προστατευόμενα Έργα
- Λογοτεχνικά έργα: Μυθιστορήματα, ιστορίες, ποιήματα,
σενάρια, θεατρικά έργα, εγχειρίδια, εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, ιστορικά
έργα, βιογραφίες, άρθρα.
- Μουσικά έργα: Συνθέσεις με ή χωρίς στίχους.
- Καλλιτεχνικά έργα: Ζωγραφική, γλυπτική, σχέδια,
χάρτες, φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια.
- Κινηματογραφικές ταινίες: Οπτικοακουστικές δημιουργίες που
περιλαμβάνουν εικόνα και ήχο.
- Προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών (λογισμικά).
- Βάσεις δεδομένων: Συλλογές δεδομένων ή έργων που
είναι οργανωμένες με συστηματικό τρόπο.
- Ηχογραφήσεις: Εγγραφές ήχου οποιασδήποτε μορφής.
- Ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές: Μεταδόσεις ήχου και εικόνας.
- Παραστάσεις καλλιτεχνών: Ερμηνείες ή εκτελέσεις έργων
τέχνης.
Ποιος μπορεί
να κατέχει πνευματικά δικαιώματα στην Κύπρο
Το δικαίωμα
πνευματικής ιδιοκτησίας αρχικά ανήκει στον δημιουργό του έργου, δηλαδή το
φυσικό πρόσωπο που δημιούργησε το έργο. Το όνομα που αναγράφεται στο έργο
θεωρείται το όνομα του δημιουργού, εκτός εάν αποδειχθεί το αντίθετο.
Σε περιπτώσεις
όπου το έργο είναι ανώνυμο ή ψευδώνυμο, ο εκδότης του έργου θεωρείται, εκτός
εάν αποδειχθεί το αντίθετο, ο νόμιμος εκπρόσωπος του δημιουργού.
Εάν ένα έργο
δημιουργείται κατόπιν ανάθεσης από κάποιο φυσικό ή νομικό πρόσωπο, τα
δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας μεταβιβάζονται σε αυτό το πρόσωπο ή
οργανισμό, εκτός αν υπάρχει διαφορετική συμφωνία. Παρομοίως, αν το έργο
δημιουργείται κατά τη διάρκεια της απασχόλησης του δημιουργού στο πλαίσιο των
καθηκόντων του, τα δικαιώματα μεταβιβάζονται στον εργοδότη, εκτός εάν υπάρχει
αντίθετη συμφωνία.
Για αδημοσίευτα
έργα όπου η ταυτότητα του δημιουργού δεν είναι γνωστή αλλά υπάρχουν βάσιμες
ενδείξεις ότι είναι πολίτης της Δημοκρατίας, τα δικαιώματα πνευματικής
ιδιοκτησίας θεωρούνται ότι ανήκουν στον Υπουργό Παιδείας. Αυτή η διάταξη παύει
να ισχύει μόλις η ταυτότητα του δημιουργού γίνει γνωστή.
Ένα έργο
θεωρείται αποτέλεσμα "συνδημιουργίας"όταν έχει δημιουργηθεί μέσω
συνεργασίας δύο ή περισσότερων δημιουργών. Βασικό χαρακτηριστικό της
συνδημιουργίας είναι ότι η συμβολή του κάθε δημιουργού δεν είναι διαχωρίσιμη
από τη συμβολή των υπόλοιπων δημιουργών.
Τα περιουσιακά δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας
Ο δημιουργός ενός
έργου πνευματικής ιδιοκτησίας απολαμβάνει μια σειρά δικαιωμάτων. Τα κυριότερα
είναι:
- Δικαίωμα
Αναπαραγωγής: Το δικαίωμα
να αναπαράγει το έργο, είτε με αναπαραγωγή αντιγράφων, είτε με ηλεκτρονική
αποθήκευση ή άλλες μεθόδους.
- Δικαίωμα Παρουσίασης
στο κοινό: Το δικαίωμα να
αποφασίζει πότε και πώς το έργο θα γίνει διαθέσιμο στο κοινό.
- Δικαίωμα
Διανομής: Το δικαίωμα να
ελέγχει τη διάθεση, πώληση, ή ενοικίαση αντιγράφων του έργου στο κοινό.
Συγγενικά Δικαιώματα
Τα συγγενικά δικαιώματα προστατεύουν τα δικαιώματα προσώπων που συμβάλλουν
στην παραγωγή και διάδοση ενός έργου. Συγκεκριμένα, αυτά περιλαμβάνουν:
Ερμηνευτές ή
εκτελεστές καλλιτέχνες:
Δικαίωμα προστασίας για την εκτέλεση καλλιτεχνικών έργων, όπως μουσικές ή
θεατρικές παραστάσεις. Ο ερμηνευτής ή εκτελεστής έχει δικαιώματα επί της
εκτέλεσης, τα οποία προστατεύονται για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Η προστασία των
συγγενικών δικαιωμάτων διασφαλίζεται μέσω διεθνών συμβάσεων, όπως η Σύμβαση της
Ρώμης, καθώς και από ευρωπαϊκές οδηγίες που έχουν ενσωματωθεί στο κυπριακό
δίκαιο.
Ηθικά Δικαιώματα
Τα ηθικά
δικαιώματα προστατεύουν τη συναισθηματική και προσωπική σχέση του δημιουργού με
το έργο του και αναγνωρίζουν τη συναισθηματική αξία του έργου για τον
δημιουργό. Στην Κύπρο, αυτά τα
δικαιώματα περιλαμβάνουν το:
• Δικαίωμα Πατρότητας:
Ο δημιουργός έχει το δικαίωμα να αναγνωρίζεται ως ο δημιουργός του έργου κάθε
φορά που το έργο χρησιμοποιείται δημοσίως.
• Δικαίωμα Σεβασμού της Ακεραιότητας του Έργου: Ο δημιουργός έχει το
δικαίωμα να προστατεύει το έργο από τροποποιήσεις που μπορεί να το παραποιήσουν
ή να βλάψουν την υπόληψή του.
Διάρκεια Προστασίας
1.
Περιουσιακά Δικαιώματα
Η προστασία των
περιουσιακών δικαιωμάτων ισχύει για τη ζωή του δημιουργού και συνεχίζεται για
70 έτη μετά τον θάνατό του.
Μία εξαίρεση
είναι οι ηχογραφήσεις. Για τις ηχογραφήσεις, η διάρκεια προστασίας είναι 50 έτη
από την ημερομηνία της ηχογράφησης, με την επιφύλαξη ότι αν εντός αυτής της
περιόδου γίνει νόμιμη δημοσίευση ή παρουσίαση στο κοινό, η προστασία λήγει 50
έτη μετά την πρώτη δημοσίευση ή παρουσίαση, ανάλογα με ποιο από τα δύο έρχεται
πρώτο.
2.
Συγγενικά Δικαιώματα
Ερμηνείες/Εκτελέσεις: Η προστασία διαρκεί 50 έτη από την
ημερομηνία της ερμηνείας ή εκτέλεσης, ή από την ημερομηνία της πρώτης
δημοσίευσης ή παρουσίασης στο κοινό, ανάλογα με ποια έρχεται πρώτη.
Εξαιρέσεις και Περιορισμοί
Προβλέπονται
εξαιρέσεις για συγκεκριμένες χρήσεις, όπως π.χ.:
- Εκπαιδευτική
χρήση.
- Επιστημονική
έρευνα.
- Παράθεση αποσπασμάτων, παρωδία και
άσκησης κριτικής.
- Χρήση για σκοπούς ενημέρωσης
- Χρήση από άτομα με αναπηρία (π.χ.
τυφλούς).
Διαχείριση Δικαιωμάτων
Η συλλογική
διαχείριση δικαιωμάτων ρυθμίζεται από το Τμήμα Εφόρου Εταιρειών, το οποίο
συνεργάζεται με οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης οι οποίοι διασφαλίζουν τα
δικαιώματα των δημιουργών και των άλλων δικαιούχων πνευματικών δικαιωμάτων.
Περαιτέρω
πληροφορίες είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο του Τμήματος Εφόρου Εταιρειών.
Συχνές Ερωτήσεις
1.
Τι είναι τα πνευματικά δικαιώματα;
o
Τα
πνευματικά δικαιώματα είναι περιουσιακές και ηθικής φύσεως εξουσίες ελέγχου πάνω
σε πρωτότυπο έργο, που αποκτά αυτόματα ο δημιουργός του.
2.
Πώς μπορώ να προστατεύσω το έργο μου στην Κύπρο;
o
Δεν
απαιτείται εγγραφή – η προστασία είναι αυτόματη κατά τη δημιουργία.
3.
Μπορώ να χρησιμοποιήσω ένα τραγούδι ή απόσπασμά του για δημιουργία ενός βίντεο;
o
Εξαρτάται
από τη χρήση. Π.χ. για παρουσίαση σε κοινό, απαιτείται άδεια εκτός αν
καλύπτεται από κάποια εξαίρεση (π.χ. παράθεση αποσπάσματος, παρωδία, εκπαιδευτική
χρήση κ.α.).
4.
Τι σημαίνει “παρουσίαση σε κοινό”;
o
Η
παρουσίαση ενός έργου στο κοινό είναι ένα από τα περιουσιακά δικαιώματα που
παρέχει η προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Συγκεκριμένα, είναι
το δικαίωμα του δημιουργού ή άλλου
δικαιούχου να επιτρέπει ή να απαγορεύει την παρουσίαση ενός έργου χωρίς στο
κοινό, δηλαδή πέρα από τον στενό κύκλο φίλων και οικογένειας, η οποία
πραγματοποιείται σε οποιοδήποτε χώρο και
με οποιοδήποτε μέσο. Το ίδιο ισχύει και όταν ένα έργο μεταδίδεται στο κοινό
μέσω ραδιοφώνου, τηλεοπτικών εκπομπών, διαδικτύου, παρόχων ψηφιακών υπηρεσιών και οποιουδήποτε
άλλου μέσου.
5.
Τι να κάνω αν παραβιαστούν τα δικαιώματά μου;
o
Επικοινωνήστε
με εξειδικευμένο δικηγόρο.
6. Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ ηθικού και περιουσιακού δικαιώματος;
o
Το
ηθικό δικαίωμα αφορά την προστασία της προσωπικότητας του δημιουργού, όπως το
δικαίωμα να αναγνωρίζεται ως ο δημιουργός του έργου ή το έργο του να μην
αλλοιώνεται ή τροποποιείται με τρόπο που τον θίγει.
o Το περιουσιακό δικαίωμα του δημιουργού είναι το αποκλειστικό δικαίωμα που έχει ο δημιουργός ενός πρωτότυπου έργου να εκμεταλλεύεται οικονομικά το έργο του και να επιτρέπει ή να απαγορεύει κάθε μορφή χρήσης του από τρίτους. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει, ιδίως, την αναπαραγωγή, διανομή, παρουσίαση στο κοινό, μετάδοση, διασκευή και κάθε άλλη μορφή εμπορικής αξιοποίησης του έργου, σύμφωνα με τον νόμο..
7. Τι είναι ο δημόσιος τομέας;
o Όταν ολοκληρώνεται η χρονική διάρκεια προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων, το έργο εισέρχεται στον λεγόμενο δημόσιο τομέα και γίνεται ελεύθερη η χρήση του. Μπορείτε να χρησιμοποιείτε ελεύθερα έργα που είναι στο δημόσιο τομέα.
8. Τι είναι το σύμβολο ©; Πρέπει να το συμπεριλάβω στο έργο μου;
o Πολλοί κάτοχοι δικαιωμάτων περιλαμβάνουν το σύμβολο © ως έναν εμφανή τρόπο για να τονίσουν ότι το έργο προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα και ότι όλα τα δικαιώματα διατηρούνται, σε αντίθεση με μια λιγότερο περιοριστική άδεια χρήσης. Έτσι, αν θέλετε να διατηρήσετε ρητά όλα τα δικαιώματά σας, μπορείτε να συμπεριλάβετε το σύμβολο ©. Η συνήθης πρακτική είναι να συνοδεύεται το σύμβολο © από το έτος κατά το οποίο δημιουργήθηκε το έργο, ώστε να υποδηλώνεται πότε άρχισε η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων.
9. Πώς μπορώ να εντοπίσω και να έρθω σε επαφή με τον ιδιοκτήτη ενός έργου που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα;
o Καθώς η προστασία των δικαιωμάτων
πνευματικής ιδιοκτησίας ισχύει αυτομάτως για τα πρωτότυπα έργα που
δημιουργούνται, ο εντοπισμός του κατόχου των δικαιωμάτων ενός έργου μπορεί
μερικές φορές να είναι δύσκολος.
o
Για
να εντοπίσετε και να επικοινωνήσετε με τον ιδιοκτήτη ενός έργου που
προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα, μπορείτε να ακολουθήσετε τα εξής
βήματα:
o
Έλεγχος
του ίδιου του έργου
Αναζητήστε πληροφορίες σχετικά με τον δημιουργό ή τον δικαιούχο στα στοιχεία
του έργου (όνομα, υπογραφή, λογότυπο, σημείωση πνευματικών δικαιωμάτων,
εκδότης).
o
Αναζήτηση
στον εκδότη ή τον παραγωγό
Σε πολλές περιπτώσεις, τα περιουσιακά δικαιώματα έχουν μεταβιβαστεί ή
αδειοδοτηθεί σε εκδότες, παραγωγούς ή εταιρείες διαχείρισης.
o
Επικοινωνία
με οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης
Οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων μπορούν να σας
καθοδηγήσουν ή να ενεργήσουν ως ενδιάμεσοι για την παροχή άδειας χρήσης.
o
Αναζήτηση
στο διαδίκτυο
Η αναζήτηση του ονόματος του δημιουργού ή του έργου μέσω αξιόπιστων
διαδικτυακών πηγών μπορεί να οδηγήσει σε στοιχεία επικοινωνίας.
o Εάν, παρά τις εύλογες προσπάθειες, δεν καταστεί δυνατός ο εντοπισμός του δικαιούχου, το έργο ενδέχεται να θεωρηθεί «ορφανό», οπότε εφαρμόζονται ειδικές ρυθμίσεις σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.
10. Τι σημαίνει «αδειοδότηση» των έργων μου και πώς μπορώ να το κάνω;
o Αφού είστε ο νόμιμος κάτοχος ενός έργου,
μπορείτε να δώσετε άδεια σε άλλους να χρησιμοποιήσουν ή να εκμεταλλευτούν το
έργο σας. Τέτοιες εξουσιοδοτήσεις αναφέρονται συνήθως ως «άδειες» και μπορεί να
περιλαμβάνουν τη λήψη αμοιβής.
o Συνιστάται να ζητάτε νομική συμβουλή ειδικού πριν από τη διαπραγμάτευση μιας συμφωνίας αδειοδότησης.
Χρήσιμα Links
